Bygdebok for Vågå og Sel


ved Ivar Teigum





	Over 450 sider om perioden 1600-1907 i Vågå, Sel og Heidal. Sjå heile innhaldslista
	Band 2 av bygdeboka er no ferdig, og det er eit imponerande arbeid Ivar Teigum her legg fram. Dei vel 300 åra utgjer ein spanande bolk av historia vår: - ei utvikling frå det gamle bondesamfunnet på 1600-talet fram til eit samfunn meir påverka av storsamfunnet ved byrjinga av det 20. hundreåret der konsekvensane av den industrielle revolusjonen syner seg på ymse vis også her i utkanten av Europa. Gruvedrift i Sel, husmannsvesenet, utvandringa til Amerika, framveksten av arbeidarforeiningar, parlamentarismen, - innimellom år med naturkatastrofar og/eller naud, - bygging av eit skulevesen for alle, ei betring av helsetilhøve og kommunikasjon ... Dette er ei interessant tid - og ei viktig tid. - Grunnlaget for mykje av det velstandssamfunnet vi i dag lever i finn vi mot slutten av denne perioden. Bygdeboka er resultatet av eit samarbeid mellom dei to kommunane Vågå og Sel. Det er særs gledeleg at samarbeidet har vore så fruktbart at dei vil vidareføre prosjektet med fem nye år - med sikte på ei sluttføring av bokserien i 2009. Norddalsregionen er liten (i folkemengde) - vi treng kvarandre - og alle samarbeidsprosjekt, store eller små, er med på å styrke regionen. Frå Forordet: "Sidan 1. august 1999 har Ivar Teigum vore engasjert som forfattar, og ein ny kontrakt er nå skriven for 5 år framover. Forfattaren skal halde fram med å skrive to bøker til, eit band 3 for Vågå, som etter planen skal koma ut på vårparten i 2007, og eit band 4 for Sel og Heidal, som skal vera ferdig i 2009." Sjå heile innhaldslista Bygdeboknemndene: Vågå: Ola Grøsland (leiar) Ola H. Hanslien Anne Marie Svare Holand Svanhild Vigdis Kolden Hans Olav Øvre Mathias Øvsteng Sel: Kjell Voldheim (leiar) Hans Formo Ivar Hanslin Marie Lise Krukhaug Pål Prestgard Marit Stormorken Guro Vollen	ISBN: 82-993503-2-8 (kpt) ISBN: 82-993503-4-4 (b2) Boka er m. a. å få kjøpt hos : Vågå Handelsforening (Bokhandelen) Otta Libris Notabene i Ottatunet





	Innhaldsliste Del 1: 1600-1800 Vågå Prestegjelds Allmuge



	1600-1665: Kongens undersåttar
	Tingbønder og statsmakt
	Lokal elite og lokale tillitsmenn - lensmann og lagrette Ætt og arv Den tapande part Vedlikehald av Sundbrua Eit samfunn på form som ein pyramide Nye kyrkjer i Vågå og Sel Tuktens ris Barnelærdomen og bilda Menn og kvinner Fornying i eit sjølvbevisst samfunn
	Gruvedrift i Sel
	Vedkøyring for koparverket på Kvikne i Nord-Østerdal Det gudbrandsdalske bergverket i Sel Privileg og gruveanlegg - Rusthøa og Selsverket Norges eldste gruvekart frå 1647 Drifta dei første åra Handelshuset Marselis tek over Meistrar, gesellar og knektar - Johannes Barth Koparverket og bygdene omkring Lause fuglar og omstreifande tiggarar Tretten bergmånader i 1664 Vedkøyring som attåtnæring Namnebyte med gullglans - Gyldenløves Fredriksgave
	I skuggen av krig
	Overfallet i Kringane i 1612 - og dagen derpå Gamle avtaler og nye pålegg - eit døme frå Nedre Heidal Skatte- og avgiftsgrepet blir strammare Frå "mann av huse" til det waageske Compagnie Statthaldaren tek imot klagemål og bøneskriv Losji og innkvartering
	Maktbruk og rett
	Straffesaker Eit spørsmål om ære og rang Johannes Blessom og opprøret i Gudbrandsdalen i 1661
	Bygder i forandring
	1665-1725: Bygder under frostår og krig
	Folkeauken held fram
	Kor mange menn og kor mykje folk? Unge folk møter frostår Folketalet i 1711 - ein skatt på skor Unntaka - spedbarn, gamle, fattige, vanføre, soldatar, landdragonar Folketalet - auke eller stagnasjon
	Jordbruksbygder
	Sjølveigande bønder Kongens gardar og nybyggjargrender Jordbruket i Sjårdalen og i Baksida på Lalm Korndyrking og frostår Februk og fordyrking Plassfolk, ei ny samfunnsgruppe Endringar
	Mellom grannar
	Samarbeid om kunstig vatning Baksnakking om trolldomskunster Kjeftbruk og truging med kniv Anne Eiriksdotter venta barn Hore og madonna
	Hus og innbu
	Verksgarden Formo Kapteinsgarden Sandbu i Vågå Innbu og lausøre Kontrastar
	Draumar i krigens tid
	Vevarane og biletmotiva Ei eventyrverd med kongar og og dronningar, visdom og dygder Vevnader til kvardag og fest
	Skifte og fordeling i heimraster og fjell
	Skiftet etter enkja Barbro Amundsdotter Bjølstad Grensegangar om felles ressursar Bjølstad med heimrast Deling i skog Sameiga i Sandbusmorkja Nikolas Grein mot bøndene i Sel
	Grenser mot andre prestegjeld
	Vagværar og kvikneværar i holmgang Som det kunne søme seg for "smukke" grannar og grender Grannskap med skjåkværar i Finndalen Rettar og løyve
	Bønder blir sjølveigarar
	Jorddrottane - offiserar, forretningsfolk og velståande bønder Auksjonen på Elstad i 1726 Salet av kyrkjene
	Framgang under den vesle istida
	1725-1800: Velstand og større ulikskap
	Folkeauken held fram
	Folkeauke, men også svolt og epidemiar Barn av ugifte foreldre Spørsmål om ære og arv
	Gamle og nye grender
	Bygslar eller husmann? Bønder og plassfolk Tre husmannskontraktar Husmenn som ein økonomisk ressurs Ein underklasse vert til Allmenningsbruk Aukande sosial ulikskap
	Gard og grunn
	Kornavlingar og folltal Omsetjing og forråd av korn Husdyrhaldet Sætring sommar og vinter Kvilingssætrene i Randsverk Matmor og enkje Enkjer og gjengifte
	Vegar ut og heim
	Ein økonomisk oppsving og ei boble som brast Bygdesager og gardprisar Handel og nytingsmiddel Avstandar og strabasar - ulike sider ved presten Dopp Kongsvegen gjennom Gudbrandsdalen Post, kost og losji Nøytralitetens pris
	Herredømet over språket
	Lov og rett Skule og skriftkultur
	Dei store vart større, dei mange vart fleire
	Storofsen i 1789
	Selsverket Taksten etter Storofsen
	DEL 2: 1800-1907 Folket i vågå, sel og heidal

	1800-1865: På veg mot ei tålegrense
	Garden som sentrum for liv og verksemd
	Utskifting i skog, teigblanding heime Ein tilhaldstad for folk og dyr Eit stabilt gardssamfunn Føderådsfolk, tenarar, innerstar, legdlemer Dobling av produksjon, tredobling av folketal
	Folketal og yrke
	Gode år, mange fødde, få døde Yrke, stand og rang Høg og låg i same bygd Det tradisjonell samfunnet når tålegrensa Handverkarane Opning for impulsar, evne til å gjennomføre, vilje til å ta i bruk Ein gullalder tek slutt
	Krig naud og ein nyfødd stat
	Under krigsfana i 1808 og 1814 Naudsåra heime Året 1814 Eit pålagt bankinnskot og ein ekstraskatt på inntekt og formue Avvikling av det siste leiglendingsgodset
	Vågåpresten
	Spørsmål om autoritet - prest og bønder Ei maning til disiplin under fornuftens himmel Haugianarane Fast skule ved Vågåkyrkja Prosten Krag sitt ettermæle
	Bønder og lokalstyre
	Eit nytt forum for ein gamal elite Frå kornmagasin til sparebank Konflikt mellom formannskapet og magasinforvaltaren Ein sparebank for Vågå eller heile Nord-Gudbrandsdalen
	Næringsfridom og samfunnsansvar
	To utsette kvinner Ansvaret for dei fattige Arbeidarforeiningar i Vågå; Heidal og Sel
	Arbeidsvandring og
	Ungdom til Romsdal, Nordmøre og Trøndelag Til Salten i Nordland Ekteskap og føderåd under levevilkår i endring
	Mot ei framtid opplyst med gass og driven med damp
	1865-1907: Nye tider
	Færre folk
	Utvandring til Amerika: Kjelder og omfang Brevet heim og brevet ut Med jord som mål - Andreas Andersen Hjerpeland Arbeidsvandring - Mari og Ola Austrem, Hans Kleiven Ei familiehistorie Oppbrot frå eit uverdig liv Avviklinga av husmannsvesenet i Heidal Nedlagde heimar
	Utfordringar for storsamfunnet
	Retten til eigedom og bruk i allmenningane Jakop Lårgård og Iver Sletten
	Omstilling i jordbruket
	Anlegg opnar nye perspektiv Frå overskot til underskot på arbeidskraft Arbeidsløner og matproduksjon Husdyrhald og avl Ein marknad på Otta for driftefe Knutepunktet Randsverk
	Otta og Vågåmo
	Veg og jernbane, post og telefon Det gamle maktsenteret i hovudsoknet
	Ikkje lenger allmugen men folket
	Folkeskulen avløyser allmugeskulen Høgremenn og venstremenn Ei vidare folkeleg deltaking Kommunevalet i 1898 og 1901 To skilsmisser
	Del 3: Notar, Kjelder, Litteratur og Register
	Notar Kjelder Litteratur Namne- og personregister






	Tips: Dersom du leiter etter eit ord, eit uttrykk, eller ein link på ei side med mykje tekst kan du gjera følgjande: Hald nede Ctrl-knappen på tastaturet og trykk f. Da vil følgjande kome opp:
	Skriv inn søkjeord/uttrykk og trykk "Søk etter neste". Du vil da bli vist neste førekomst av ordet/uttrykket